Loading...
Trong bối cảnh hoạt động đấu thầu ngày càng đóng vai trò quan trọng trong quản lý, sử dụng nguồn vốn nhà nước, việc sửa đổi Luật Đấu thầu không chỉ nhằm đơn giản hóa quy trình, thủ tục mà còn hướng đến xây dựng cơ chế quản lý hiệu quả, kiểm soát chặt chẽ các nguy cơ phát sinh tiêu cực, tham nhũng và lãng phí.
Một trong những nội dung đáng chú ý của Dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi) là việc rà soát, bổ sung và làm rõ các hành vi bị cấm nhằm khắc phục những bất cập phát sinh trong thực tiễn tổ chức lựa chọn nhà thầu.
Theo Ban soạn thảo, Dự thảo Luật đề xuất bổ sung các hành vi liên quan đến việc dàn xếp, thỏa thuận nhằm nâng khống giá gói thầu, dự toán gói thầu. Đồng thời, bổ sung quy định xử lý hành vi cố ý chia nhỏ dự án, dự toán mua sắm thành các gói thầu nhằm mục đích áp dụng hạn mức chỉ định thầu hoặc hạn chế sự tham gia của các nhà thầu khác.
Đây là những hành vi có nguy cơ làm sai lệch bản chất cạnh tranh trong đấu thầu, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sử dụng vốn và tài sản nhà nước. Việc quy định rõ các hành vi này sẽ tạo cơ sở pháp lý thuận lợi hơn cho công tác phát hiện, xử lý vi phạm.
Bên cạnh đó, Dự thảo tiếp tục làm rõ các hành vi thông thầu, gian lận và hành vi không bảo đảm công bằng, minh bạch, bảo đảm tính thống nhất với quy định pháp luật trong các ngành, lĩnh vực có liên quan.
Đặc biệt, quy định về chuyển nhượng thầu cũng được chỉnh lý theo hướng phản ánh đầy đủ bản chất của hành vi vi phạm. Qua đó, ngăn chặn tình trạng lợi dụng danh nghĩa nhà thầu phụ để thực hiện việc chuyển nhượng thầu trái phép, trong khi nhà thầu trúng thầu không trực tiếp thực hiện các công việc thuộc trách nhiệm của mình theo quy định.
Không chỉ dừng lại ở việc bổ sung hành vi bị cấm, Dự thảo Luật còn đề xuất hoàn thiện chế tài và phân định rõ thẩm quyền xử lý vi phạm. Theo đó, người có thẩm quyền quyết định cấm tham gia hoạt động đấu thầu đối với cá nhân thuộc chủ đầu tư, bên mời thầu; chủ đầu tư, bên mời thầu quyết định cấm tham gia hoạt động đấu thầu đối với nhà thầu theo quy định.
Những điều chỉnh này được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao tính răn đe, bảo đảm việc xử lý vi phạm được thực hiện đúng thẩm quyền, đồng thời nâng cao trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động đấu thầu.
Một định hướng xuyên suốt trong quá trình sửa đổi Luật Đấu thầu là tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, mở rộng quyền chủ động và trách nhiệm của chủ đầu tư trong quá trình tổ chức lựa chọn nhà thầu.
Việc đơn giản hóa thủ tục, giảm bớt các khâu trung gian không cần thiết được kỳ vọng sẽ giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và nâng cao hiệu quả triển khai dự án, gói thầu. Tuy nhiên, việc mở rộng quyền tự chủ cũng đặt ra yêu cầu phải thiết lập cơ chế kiểm soát tương ứng nhằm hạn chế nguy cơ lạm dụng quyền hạn, gây thất thoát, lãng phí nguồn lực.
Theo đó, Dự thảo Luật đề xuất giao Chính phủ quy định chi tiết cơ chế kiểm soát rủi ro đối với những trường hợp pháp luật trao quyền tự chủ cho chủ đầu tư hoặc áp dụng quy trình, thủ tục lựa chọn nhà thầu thông thoáng hơn, chẳng hạn như đặt hàng, chỉ định thầu và lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt.
Cơ chế này hướng đến nguyên tắc trao quyền phải đi đôi với trách nhiệm. Chủ đầu tư và người có thẩm quyền được chủ động hơn trong quá trình ra quyết định, nhưng đồng thời phải chịu trách nhiệm về tính hợp pháp, tính cần thiết và hiệu quả của các quyết định đó.
Tại các phiên thảo luận ở tổ và hội trường, nhiều đại biểu Quốc hội cũng nhấn mạnh rằng đấu thầu là lĩnh vực trực tiếp liên quan đến quản lý, sử dụng vốn và tài sản nhà nước, do đó luôn tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tham nhũng, lãng phí và tiêu cực.
Đặc biệt, khi Dự thảo Luật có nhiều thay đổi liên quan đến chỉ định thầu, đặt hàng, quyền tự quyết và cơ chế giải quyết kiến nghị, cần phải làm rõ cơ chế kiểm soát tương ứng. Việc đơn giản hóa thủ tục không đồng nghĩa với giảm yêu cầu quản lý, mà cần chuyển trọng tâm sang giám sát hiệu quả thực hiện và trách nhiệm giải trình.
Các đại biểu cũng đề nghị xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng đối với những quyết định có ảnh hưởng lớn đến tính cạnh tranh của gói thầu, như quyết định áp dụng chỉ định thầu, đặt hàng, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt, quy định về nhãn hiệu và xử lý tình huống trong đấu thầu.
Đồng thời, cần thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực và trách nhiệm pháp lý của người đứng đầu, bảo đảm các quyết định được đưa ra trên cơ sở khách quan, đúng quy định và hướng đến hiệu quả sử dụng nguồn lực nhà nước.
Bên cạnh việc hoàn thiện các quy định về hành vi bị cấm và chế tài xử lý vi phạm, Dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi) cũng chú trọng nâng cao hiệu quả kiểm tra, giám sát trong toàn bộ quá trình lựa chọn nhà thầu.
Theo định hướng xây dựng Dự thảo, công tác giám sát sẽ được thực hiện thường xuyên hơn trên cơ sở khai thác dữ liệu, thống kê và phân tích thông tin trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Qua đó, cơ quan quản lý có thể nhận diện những dấu hiệu bất thường, kịp thời cảnh báo và phòng ngừa nguy cơ vi phạm.
Đáng chú ý, hoạt động kiểm tra, giám sát được định hướng tập trung vào:
Đặc biệt, Dự thảo hướng đến việc bổ sung cơ chế giám sát theo vụ việc, bảo đảm hoạt động kiểm tra có trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào những nội dung có nguy cơ rủi ro cao thay vì phát sinh thêm các tầng kiểm soát thủ tục không cần thiết.
Đây là bước chuyển quan trọng trong phương thức quản lý nhà nước về đấu thầu, từ việc chủ yếu kiểm soát quy trình sang tăng cường giám sát dựa trên dữ liệu và kết quả thực hiện.
Một nội dung quan trọng khác được đề cập trong Dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật là việc cụ thể hóa các loại thông tin phải được công khai trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.
Theo định hướng xây dựng, thông tin công khai không chỉ giới hạn ở giai đoạn lập kế hoạch và tổ chức lựa chọn nhà thầu mà còn được mở rộng sang quá trình thực hiện hợp đồng.
Các nhóm thông tin dự kiến được công khai bao gồm:
Cùng với việc mở rộng phạm vi công khai, trách nhiệm của chủ đầu tư trong việc cập nhật thông tin về tiến độ thực hiện hợp đồng, các thay đổi phát sinh và kết quả thực hiện hợp đồng cũng sẽ được cụ thể hóa.
Đáng chú ý, cơ chế công khai và giám sát đối với các hình thức lựa chọn nhà thầu không có tính cạnh tranh trực tiếp, trong đó có hình thức đặt hàng, cũng được quan tâm hoàn thiện. Điều này nhằm tăng cường tính minh bạch, tạo điều kiện để các cơ quan quản lý và các chủ thể có liên quan theo dõi, đánh giá hiệu quả thực hiện gói thầu.
Nếu được hoàn thiện và triển khai đồng bộ, việc mở rộng công khai thông tin sẽ góp phần hạn chế tình trạng thiếu minh bạch trong quá trình thực hiện hợp đồng, đồng thời nâng cao trách nhiệm của chủ đầu tư và nhà thầu sau khi có kết quả lựa chọn.
Thay vì tăng cường kiểm soát bằng cách bổ sung nhiều thủ tục hành chính, định hướng sửa đổi Luật Đấu thầu tập trung chuyển mạnh sang cơ chế hậu kiểm dựa trên quản lý rủi ro.
Theo đó, Dự thảo Luật quy định trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động đấu thầu; Dự thảo Nghị định hướng đến cụ thể hóa cơ chế giám sát thường xuyên dựa trên các dấu hiệu rủi ro, đồng thời khai thác cơ sở dữ liệu đấu thầu để phục vụ công tác phân tích, đánh giá, phòng ngừa, kiểm tra và hậu kiểm.
Cách tiếp cận này cho phép cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào những gói thầu, dự án có dấu hiệu bất thường hoặc có nguy cơ phát sinh vi phạm cao. Qua đó, nâng cao hiệu quả giám sát mà không tạo thêm gánh nặng thủ tục cho các hoạt động đấu thầu được thực hiện đúng quy định.
Bên cạnh đó, Bộ Tài chính sẽ tiếp tục hoàn thiện việc tổng hợp, khai thác và cung cấp thông tin về năng lực, kinh nghiệm, uy tín và kết quả thực hiện hợp đồng của nhà thầu trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.
Đây là cơ sở quan trọng giúp chủ đầu tư có thêm thông tin để đánh giá năng lực thực tế của nhà thầu, không chỉ dựa trên hồ sơ dự thầu tại thời điểm tham gia mà còn xem xét quá trình thực hiện các hợp đồng trước đó.
Việc xây dựng hệ thống dữ liệu đầy đủ, minh bạch về năng lực và kết quả thực hiện hợp đồng được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao chất lượng lựa chọn nhà thầu, khuyến khích các doanh nghiệp duy trì uy tín, năng lực và trách nhiệm trong hoạt động kinh doanh.
Phát biểu tại Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh rằng việc mở rộng quyền tự chủ, phân cấp, phân quyền không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý hoặc giảm yêu cầu kiểm soát, mà phải đề cao trách nhiệm của người được giao quyền quyết định.
Theo định hướng sửa đổi, căn cứ vào điều kiện cụ thể, người đứng đầu được giao trách nhiệm chủ động quyết định các vấn đề thuộc thẩm quyền, đồng thời phải chịu trách nhiệm về việc sử dụng hiệu quả nguồn vốn và tài sản nhà nước, bảo đảm đáp ứng yêu cầu công việc.
Điều này cho thấy tư duy quản lý hoạt động đấu thầu đang được định hướng chuyển đổi theo hướng thực chất hơn: giảm kiểm soát mang tính hình thức, tăng cường trách nhiệm cá nhân, trách nhiệm giải trình và hiệu quả đầu ra.
Có thể thấy, việc mở rộng quyền chủ động cho chủ đầu tư chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi kèm với cơ chế giám sát đủ mạnh, hệ thống dữ liệu minh bạch và chế tài xử lý rõ ràng. Đây cũng là yếu tố quan trọng để bảo đảm hoạt động đấu thầu vừa được tổ chức linh hoạt, nhanh chóng, vừa duy trì được tính cạnh tranh, công bằng và minh bạch.
Từ những định hướng sửa đổi nêu trên, các chủ đầu tư, bên mời thầu và nhà thầu cần chủ động theo dõi, cập nhật các quy định mới để bảo đảm hoạt động đấu thầu được thực hiện đúng pháp luật.
Đối với chủ đầu tư và bên mời thầu:
Cần chú trọng nâng cao trách nhiệm trong việc lập kế hoạch lựa chọn nhà thầu, xây dựng hồ sơ mời thầu, tổ chức đánh giá hồ sơ dự thầu và quản lý quá trình thực hiện hợp đồng. Đặc biệt, cần bảo đảm tính khách quan trong việc xây dựng yêu cầu kỹ thuật, tiêu chí đánh giá và lựa chọn hình thức đấu thầu; lưu trữ đầy đủ hồ sơ, tài liệu làm căn cứ giải trình khi có yêu cầu kiểm tra, giám sát.
Đối với nhà thầu:
Cần nâng cao tính chuyên nghiệp trong quá trình tham dự thầu, bảo đảm tính trung thực của hồ sơ dự thầu, năng lực thực hiện hợp đồng và trách nhiệm đối với các cam kết đã đưa ra. Đồng thời, cần đặc biệt lưu ý các quy định về thông thầu, gian lận, chuyển nhượng thầu và các hành vi bị cấm khác để tránh phát sinh vi phạm.
Đối với cá nhân làm công tác đấu thầu:
Việc thường xuyên cập nhật kiến thức pháp luật, nắm vững quy trình và hiểu rõ trách nhiệm của từng chủ thể là yêu cầu cần thiết. Trong bối cảnh pháp luật đấu thầu tiếp tục được hoàn thiện, người làm công tác đấu thầu cần chủ động nghiên cứu các quy định mới, nâng cao năng lực chuyên môn và khả năng xử lý tình huống thực tế.
Việc sửa đổi Luật Đấu thầu theo hướng tăng cường minh bạch, giám sát và kiểm soát rủi ro thể hiện nỗ lực hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực đấu thầu. Những định hướng như bổ sung hành vi bị cấm, hoàn thiện chế tài xử lý vi phạm, mở rộng công khai thông tin, giám sát dựa trên dữ liệu và hậu kiểm theo rủi ro được kỳ vọng sẽ tạo ra cơ chế quản lý chặt chẽ nhưng linh hoạt hơn.
Đặc biệt, việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình sẽ góp phần nâng cao tính chủ động của chủ đầu tư, đồng thời bảo đảm quyền lực được kiểm soát và nguồn lực nhà nước được sử dụng hiệu quả.
